Monumentenroute Kollum
Wandel langs twaalf rijksmonumenten en nóg meer historie tijdens deze 2km lange dorpskuier door Kollum.
Let op: Deze route volgt niet het knooppuntnetwerk.
Een dorp met een stads allure
Kollum heeft nooit stadsrechten gehad, maar het dorp had wel alles weg van een stad in de 16e eeuw. Zo beschikte het over stedelijke instellingen als een Waag, een Latijnse school en een Gasthuis.
Kollum deed daarom niet onder voor een van de vele kleine pittoreske steden in Fryslân. Vandaag de dag zijn de prachtige monumentale panden uit deze tijd nog altijd te bewonderen. Velen vind je langs de Voorstraat.
Je moet je voorstellen dat Kollum er vroe…
Wandel langs twaalf rijksmonumenten en nóg meer historie tijdens deze 2km lange dorpskuier door Kollum.
Let op: Deze route volgt niet het knooppuntnetwerk.
Een dorp met een stads allure
Kollum heeft nooit stadsrechten gehad, maar het dorp had wel alles weg van een stad in de 16e eeuw. Zo beschikte het over stedelijke instellingen als een Waag, een Latijnse school en een Gasthuis.
Kollum deed daarom niet onder voor een van de vele kleine pittoreske steden in Fryslân. Vandaag de dag zijn de prachtige monumentale panden uit deze tijd nog altijd te bewonderen. Velen vind je langs de Voorstraat.
Je moet je voorstellen dat Kollum er vroeger heel anders uitzag. Landgoederen, staten en stinzen, grote en fraai aangelegde tuinen vol vijvers, een klein centrum vol ambacht en veel bossen in de omgeving. En nóg weer eerder was Kollum een belangrijke plek in de handelsroute aan zee.
Er is veel veranderd en bijgebouwd in een paar eeuwen tijd, maar het rustieke karakter is er nog steeds. Vandaag de dag proef je de sfeer van toen in de kern van nu. Deze wandeling neemt je mee langs twaalf monumentale plekken, temidden van nog veel meer historie.
Toegankelijkheid
Deze route is geschikt voor met de rolstoel of kinderwagen.
Routefolder
Deze wandeling is als routefolder gratis te verkrijgen bij Grand Café Wald, Bruna Kollum, het Kollumer Museum, Lectuurshop en TIP Hoekstra, Eetcafé de Koornbeurs, Brasserie Manjefiek en Allesz Kollum.
Dit ga je zien
Huize van Sytzama
Waar nu een grand café is gevestigd, ligt een historie van grietenijen, gemeentebesturen, een oorlogsverleden én het verhaal van baron Willem van Sytzama, de eerste eigenaar naar wie het pand is vernoemd.
Huize van Sytzama
Waar nu een grand café is gevestigd, ligt een historie van grietenijen, gemeentebesturen, een oorlogsverleden én het verhaal van baron Willem van Sytzama, de eerste eigenaar naar wie het pand is vernoemd.
In zijn tijd was er nog weinig bebouwing rondom, en in plaats daarvan een enorme tuin met grote vijvers achter het pand. Van Sytzama dacht gelukkig getrouwd te zijn met Cecilia van Heemskerk, maar zij ging er vandoor met een andere man. De baron spande nog een rechtszaak aan, maar het mocht niet baten. Zij vertrok en hij hertrouwde nooit weer. Gelukkig werden minstens honderden huwelijken wel succesvol gesloten in dit pand, in de tijd dat dit het gemeentehuis van Kollum was.
Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd burgemeester Gerben Feitsma beëdigd in dit pand. Dat gebeurde met veel vlagvertoon en de Hitlergroet. Feitsma wordt dan ook wel bestempeld als NSB-burgemeester, hoewel er ook bewijzen zijn dat hij soms regelde dat Kollumers niet naar Duitsland werden gestuurd door ze bij hem op de boerderij te laten werken. In de geschiedenisboeken wordt hij vanwege zijn verleden niet altijd genoemd. Voor zijn broer, Jan Feitsma, was dat een ander verhaal. Hij werd berucht vanwege het bord ‘Verboden voor Joden’ dat hij als procureur-generaal in geheel Nederland had opgehangen. Het zorgde voor ophef in het dorp in de oorlogsjaren. De tennisclub van Kollum sloot nog liever het tennispark, dan dat bordje op te hangen. Jan Feitsma werd begin 1945 doodgeschoten door het verzet. Zijn begrafenis in Kollum werd door vele SS’ers bezocht.
Kollumer Museum Mr Andreae
Het Kollumer Museum Mr Andreae is een streekmuseum over de geschiedenis van Kollum en omgeving. Misschien zegt het je nog niet zoveel; maar Kollum herbergt veel geschiedenis. En dit is het perfecte startpunt voor je ontdekking!
Oosterkerk | Kollum
Een kerkgebouw gebouwd in de Amsterdamse Stijl naar een ontwerp van architect Egbert Reitsma.
Oosterkerk | Kollum
Een kerkgebouw gebouwd in de Amsterdamse Stijl naar een ontwerp van architect Egbert Reitsma.
Wanneer je de Oosterkerk in Kollum binnenloopt, weet je niet wat je ziet. Je oog valt meteen op het indrukwekkende kleurrijke houten plafond, dat met abstracte, vloeiende en geometrische vormen is beschilderd. De schildering is gemaakt door George Martens (1894–1979). Hij was een Nederlandse schilder en graficus, vooral bekend als een van de leden van de Groninger kunstenaarsvereniging
De Ploeg.
De kleuren op het plafond van de kerk – diepe roodtinten, oker, blauw en groene accenten – lijken in beweging te zijn en geven het plafond een bijna golvende uitstraling. Dit contrast met de bakstenen muren en het sobere meubilair maakt het kunstwerk des te indrukwekkender. Het licht dat door de hoge ramen valt benadrukt de textuur van het hout en laat de kleuren nog intenser lijken.
De architectuur van de kerk, van de hand van Egbert Reitsma, ook lid van het Groninger kunstenaarscollectief De Ploeg,versterkt deze beleving. De parabolische boogconstructie zorgt voor een unieke akoestiek en een gevoel van ruimtelijkheid. Ook de door Reitsma ontworpen lamp is een museumstuk op zich. Het verhaal gaat dat niet alle Kollumers blij waren met deze uitbundig gedecoreerde kerk. Het leek teveel op een theater of een bioscoop. De kerkruimte die de vorm heeft van een amfitheater, maakt de beleving vandaag de dag juist helemaal af.
Het oude postkantoor Kollum
Hoewel hier tegenwoordig een bedrijf is gevestigd, is het de moeite waard even een blik naar binnen te werpen bij dit voormalige postkantoor.
Het oude postkantoor Kollum
Hoewel hier tegenwoordig een bedrijf is gevestigd, is het de moeite waard even een blik naar binnen te werpen bij dit voormalige postkantoor.
Wie goed oplet ziet in dit huidige bedrijfspand nog de overblijfselen van het oude postkantoor. De originele houten loketten zijn nog aanwezig. En aan de buitenkant doet de knalrode PTT-brievenbus denken aan de tijd van weleer.
We kunnen het ons nu nauwelijks nog voorstellen, maar de postbezorging was in de afgelopen eeuwen een van de belangrijkste manieren van communiceren met elkaar. Daarvoor werd dit hoofdpostkantoor gebouwd in 1888. Het is een van de weinige postkantoren van na 1883 die niet door de rijksbouwmeester van Noord Nederland, C.H. Peters is ontworpen, maar vermoedelijk door gemeente-architect H.A. Zondag. De gemeente verhuurde het gebouw aan het rijk. Het kantoor was op de benedenverdieping, boven woonde de directeur. In 1908 werd na een verbouwing ook de telegraaf- en de telefoondienst hier ondergebracht. Het postkantoor is tot eind 1972 in gebruik gebleven.
Het oude rechthuis Kollum
Dit winkelpand herinnert aan de tijd dat er in Kollum nog recht werd gesproken. In 1609 werd het aangekocht door de gemeente, en sindsdien had het verschillende functies. Het ‘Oude Rechthuis’ had in 1797 een belangrijke rol tijdens het Kollumer Oproer.
Het oude rechthuis Kollum
Dit winkelpand herinnert aan de tijd dat er in Kollum nog recht werd gesproken. In 1609 werd het aangekocht door de gemeente, en sindsdien had het verschillende functies. Het ‘Oude Rechthuis’ had in 1797 een belangrijke rol tijdens het Kollumer Oproer.
Dit huis werd in 1609 gekocht door de gemeente Kollumerland die het liet verbouwen tot rechthuis. Je herkent het pand aan Vrouwe Justitia die nog altijd waakt over de straat vanaf de gevel. ’t Rechthuis is het oudste stenen gebouw van Kollum.
De reden dat Kollum een rechthuis kreeg, is omdat de afstand van Groningen naar Leeuwarden zo groot was dat het in een dag niet te bereizen was. De benedenverdieping van het pand werd gebruikt als herberg, met zelfs een stalling voor paarden en koeien. De ruimte heeft tot de dag van vandaag wisselende functies.
’t Rechthuis speelde een belangrijke rol tijdens het Kollumer Oproer van 1797. In februari van dat jaar leidde de arrestatie van de Oranjegezinde Abele Reitzes tot een opstand, waarbij een menigte het rechthuis bestormde om hem te bevrijden. Dit resulteerde in aanzienlijke vernielingen en een harde onderdrukking van het oproer, waarbij 168 mensen werden gearresteerd. Bij het beeld van Jan Binnes op deze route kom je er meer over te weten. De gevangenis in de kelder van het pand is nog intact. Je kunt vanaf de brug het raampjemet de tralies nog goed zien.
Bewaarschool Kollum
Op de kruising van de Voorstraat met de Meester Andreaestraat, vind je de oude bewaarschool. Een bewaarschool was een vorm van voorschoolse educatie in Nederland en België in de 19e en vroege 20e eeuw.
Bewaarschool Kollum
Op de kruising van de Voorstraat met de Meester Andreaestraat, vind je de oude bewaarschool. Een bewaarschool was een vorm van voorschoolse educatie in Nederland en België in de 19e en
vroege 20e eeuw.
De bewaarschool was bedoeld voor jonge kinderen, meestal tussen de 3 en 6 jaar, voordat ze naar de lagere school gingen. De naam komt van het idee dat kinderen hier ‘bewaard’ werden terwijl hun ouders werkten. In de praktijk kregen ze er een eenvoudige vorm van onderwijs, zoals leren luisteren, tellen, en spelen onder begeleiding. De bewaarschool wordt gezien als de voorloper van de huidige kinderdagopvang en de peuterspeelzaal.
De bewaarschool in Kollum dateert uit 1828 en staat aan de oostkant van Kollum. In die tijd was er - net als aan de westkant van de Voorstraat - rond de school veel middenstand en ambacht. Er woonde een boer met een kleine slachterij, er woonden en werkten timmerlieden, er was een slagerij-veehouderij gevestigd en een stoommaalderij annex fouragehandel. Er was een kleine groothandel in boter, kaas en karnemelk van de fabriek bij Dokkumer Nieuwezijlen, een slijterij, smederij en kleermakerij. Aan de andere kant van de straat van de bewaarschool was een kruidenier en sigarenhandel.
Buitenplaats Philippusfenne
De Philippusfenne, beter bekend als de Notaristuin van Kollum is een prachtige historische tuin, aangelegd in de 19e eeuw als een oase van rust en groen.
Buitenplaats Philippusfenne
De Philippusfenne, beter bekend als de Notaristuin van Kollum is een prachtige historische tuin, aangelegd in de 19e eeuw als een oase van rust en groen.
De Philippusfenne is een tuin met een verhaal. In 1847 liet notaris Daniel Hermannus Andreae hier een state bouwen, omgeven door een sierlijke tuin in Engelse landschapsstijl. De tuin werd ontworpen door de bekende tuinarchitect Lucas Pieters Roodbaard, die onder andere ook het park bij Fogelsanghstate in Veenklooster ontwierp. De kronkelende paden, vijverpartijen en indrukwekkende bomen zorgen voor een unieke combinatie van natuur en geschiedenis in het midden van Kollum.
Wat deze notaristuin extra bijzonder maakt, is de overvloed aan stinzenplanten. In het vroege voorjaar bloeien hier sneeuwklokjes, krokussen en andere zeldzame bloemen, die zorgen voor een sprookjesachtige aanblik, ook in de koudere maanden.
De tuin is in maart en april te bezichtigen, uitsluitend via telefonische afspraak met de familie Lutz via 0511-451461.
Ooster- en Westerdiepswal
Aan weerszijden van de Sylster Ryd liggen in het oudste deel van het centrum van Kollum de Ooster- en Westerdiepswallen.
Ooster- en Westerdiepswal
Aan weerszijden van de Sylster Ryd liggen in het oudste deel van het centrum van Kollum de Ooster- en Westerdiepswallen.
‘De wallen’ in Kollum zoals de Oosterdiepswal en Westerdiepswal worden genoemd, worden al in de vroege historie van de geschiedenis van Kollum beschreven. Het water, de Sylster Ryd, ligt hier in verbinding met de grotere vaarroutes ten noorden en zuiden van Kollum. In de 16e en 17e eeuw was Kollum een plaats met veel bedrijvigheid. Het centrum van Kollum was logistiek een belangrijke plek voor vele handelsmissies. De bebouwing is hier ontstaan nadat in het begin van de 16e eeuw dit vaarwater is gegraven. Aan de Wallen vestigden zich bedrijven die voor hun aan- of afvoer afhankelijk waren van het vaarwater. Bekend is dat er bijvoorbeeld pottenbakkerijen, een brouwerij, een leerlooierij en een scheepswerf zijn geweest. Ook molens, maar die stonden ook op andere plaatsen in het dorp. De Wallen behoren tot het beschermde dorpsgezicht.
De Waag Kollum
Als je oude foto’s bekijkt, dan kun je concluderen dat het gebouw van nu er mooier uitziet dan het vroegere pand. De Kollumers hebben er goed op gepast. Deze waag was een openbaar gebouw waar men goederen officieel kon laten wegen.
De Waag Kollum
Als je oude foto’s bekijkt, dan kun je concluderen dat het gebouw van nu er mooier uitziet dan het vroegere pand. De Kollumers hebben er goed op gepast. Deze waag was een openbaar gebouw waar men goederen officieel kon laten wegen. Voor de handel, met name in boter en kaas, was de aanwezigheid van zo’n waag bevorderlijk.
Van een waag in Kollum is sprake in de zestiende eeuw. Dat gebouw stond naast ’t Rechthuis. In 1779 werd een nieuw waaggebouw opgericht, hier aan de Westerdiepswal, temidden van de bedrijvigheid over het water. De plaats van de brede toegang tot de weegruimte, waar zich twee weeginstrumenten bevonden, is nog goed in de gevel te herkennen. In het tympaan boven de gevel zijn in 1779 de wapens en namen van grietman Martinus van Scheltinga, bijzitter Focke Hijlckes Eskes en Albert Luitjens, die met Eskes kerkvoogd was, aangebracht. Het gebouw was eigendom van de Hervormde Kerk, die de waag verpachtte. In 1871 werd het gebouw verkocht aan een particulier, waarna een door de gemeente aangesteldepersoon als waagmeester optrad. Met de opkomst van de zuivelindustrie in Friesland verloor het waaggebouw zijn functie. In 1895 is het pand omgebouwd tot woonhuis.
Monument Jan Binnes
Tegenover het rechthuis staat het monument ter nagedachtenis aan Jan Binnes, leider van de Kollumer Oproer.
Monument Jan Binnes
Tegenover het rechthuis staat het monument ter nagedachtenis aan Jan Binnes, leider van de Kollumer Oproer.
Het is niet toevallig dat het beeld van Jan Binnes hier recht tegenover het oude rechthuis staat. Het is de plek waar hij, samen met vele anderen, in januari 1797 Abele Reitses bevrijdt. Reitses zit vast omdat hij, net als Binnes en vele anderen, weigert zich te registreren voor de Franse dienstplicht en ‘Oranje Boven’ blijft roepenondanks een verbod daarop. 168 oproerkraaier worden opgepakt en gevangen gezet in het grootste gebouw van Kollum: de Maartenskerk. Dezelfde dag nog worden ze bevrijd door medestanders. Een paardagen later wordt Jan Binnes gearresteerd. Een eerlijk proces krijgt hij niet, hij wordt als leider van het oproer ter dood veroordeeld. Op 18 februari 1797 wordt Jan Binnes onthoofd in Leeuwarden. Het is op een zaterdag, marktdag en dus druk in de Friese hoofdstad. Daardoor zijn er enkele duizenden mensen getuige van de terechtstelling. Jan Binnes laat een vrouw en vijf kinderen achter.
De Roskam
Er is een tijd geweest dat er zich in Kollum maar liefst zestien etablissementen in de vorm van kroegjes, café’s, logementen en herbergen bevonden. De Roskam is daar altijd één van geweest.
De Roskam
Er is een tijd geweest dat er zich in Kollum maar liefst zestien etablissementen in de vorm van kroegjes, café’s, logementen en herbergen bevonden. De Roskam is daar altijd één van geweest.
Wie zich het Kollum van de vorige eeuw nog herinnert, ziet misschien zo het uithangbord van uitbater Bonne Hof nog voor zich: een bol mannetje, in zwembroek, met knalrode wangen. Het verhaal gaat dat Bonne Hof de planten voor zijn eigen gestookte kalmoesberenburg uit de Alde Swimmer plukte. In de jaren ’50 van de vorige eeuw was de Kollumer Beerenburg een populair drankje. Over zijn vader Sietse Jan gaat een ander verhaal; hij maakte de kroketten zo lekker dat men er zelfs voor uit Groningen en Leeuwarden voor naar Kollum kwam.
Er zijn meer sterke verhalen die de ronde gaan over De Roskam. Tijdens een razzia in de Tweede Wereldoorlog zou notaris Wassenberg zich hebben verstopt op zolder, waarna hij met stoel en al door het plafond zakte. De chauffeur van toenmalig commissaris van de Koning Linthorst Homan, verloor zijn pet na een overnachting in 1952. Het werd als een groot schandaal aangemerkt, de pet moest wel gestolen zijn. Woest vertrok de commissaris uit Kollum. Uiteindelijk werd de pet gewoon gevonden en per koerier keurig nagezonden door de Kollumers.
Sint-Martinuskerk Kollum
De grote, aan Martinus gewijde kerk staat op een ruim, grotendeels geruimd kerkhof. De kerk had een vroege twaalfde-eeuwse voorganger, maar daarvan is alleen een deel van de later (dertiende eeuw) vergrootte toren bewaard gebleven. Deze is gedeeltel...
