Hallum-St. Jacobiparochie | Klooster Claercamppad: etappe 6
Een etappe over nieuw land tussen Hallum en St. Jacobiparochie: deze streek genaamd 't Bildt was gereed in 1754 na eeuwigdurende inpolderingswerkzaamheden. Hier geen terpdorpen maar polderplaatsen aan de rechte dijken.
Let op: Deze route wijkt tussen knooppunt 50 - 43 en van 28 naar het eindpunt, af van het knooppuntnetwerk. Download het gpx-bestand om te navigeren.
Aan het begin van de tocht passeer je het terrein van het voormalige klooster Mariëngaarde bij Hallumerhoek. De kloosterlingen van Mariëngaarde brachten de kwelders van het Bildtland achter de Vijfhuisterdijk succesvol in cultuur en zo breidde het bezit van het klooster zich steeds verder uit.
De bodem van jonge zeeklei hier bleek ideale landbouwgrond: er verrezen statige boerderijen aan de zuidkant en eenvoudige arbeiderswoningen aan de noordkant van de ellenlange Oudebildtdijk.
Het aanleggen va…
Een etappe over nieuw land tussen Hallum en St. Jacobiparochie: deze streek genaamd 't Bildt was gereed in 1754 na eeuwigdurende inpolderingswerkzaamheden. Hier geen terpdorpen maar polderplaatsen aan de rechte dijken.
Let op: Deze route wijkt tussen knooppunt 50 - 43 en van 28 naar het eindpunt, af van het knooppuntnetwerk. Download het gpx-bestand om te navigeren.
Aan het begin van de tocht passeer je het terrein van het voormalige klooster Mariëngaarde bij Hallumerhoek. De kloosterlingen van Mariëngaarde brachten de kwelders van het Bildtland achter de Vijfhuisterdijk succesvol in cultuur en zo breidde het bezit van het klooster zich steeds verder uit.
De bodem van jonge zeeklei hier bleek ideale landbouwgrond: er verrezen statige boerderijen aan de zuidkant en eenvoudige arbeiderswoningen aan de noordkant van de ellenlange Oudebildtdijk.
Het aanleggen van deze dijk gebeurde door Zeeuwse en Hollandse arbeiders en velen bleven er naderhand wonen. Luister eens naar de huidige bewoners van 't Bildt en je zult horen dat ze een bijzondere taalmix spreken. Bij Zwarte Haan aan de Waddenzeedijk passeer je het monument voor de slikwerkers die een grote bijdrage leverden aan de drooglegging van de kwelders.
Je wandelt verder over de zeedijk, tussen de schapen door, naar St. Jacobiparochie. Bij de Groate Kerk is de finish van deze etappe, dit is tevens het startpunt van de Camino naar Santiago de Compostella. In de kerk kunnen pelgrims een nachtje logeren.
Deze route is onderdeel van het Klooster Clearcamppad. Bestel de wandelgids van deze pelgrimstocht!
Dit ga je zien
Sint-Maartenkerk Hallum
De kerk staat op een terp en wordt omringd door een verzorgd kerkhof met sfeervolle randbebouwing van eenvoudige woonhuizen.
Voormalig Klooster Mariëngaarde
Op een terp nabij Hallum werd in 1163 het beroemde Norbertijnerklooster Mariëngaarde gesticht door abt Freerk van Hallum. Eeuwenlang was het klooster een belangrijk religieus centrum in Noord-Friesland.
Voormalig Klooster Mariëngaarde
Op een terp nabij Hallum werd in 1163 het beroemde Norbertijnerklooster Mariëngaarde gesticht door abt Freerk van Hallum. Eeuwenlang was het klooster een belangrijk religieus centrum in Noord-Friesland.
De kloosterlingen hielden zich niet alleen bezig met gebed en bezinning, maar speelden ook een belangrijke rol in de ontwikkeling van het omliggende landschap. Ze ontgonnen en bewerkten akkers en weilanden en organiseerden de waterhuishouding. Zo groeide rond de kloosterterp een uitgestrekt landbouwgebied.
Aan Mariëngaarde is ook een bijzonder pelgrimsverhaal verbonden. Volgens de kloosterannalen werd de valsemunter Asing door abt Freerk van Hallum op boetepelgrimage naar Jeruzalem gestuurd. Een vrouw genaamd Gertrudis reisde met hem mee. Op de terugweg besloten ze door te reizen naar Santiago de Compostela, maar Asing overleed voordat hij het graf van de apostel Jacobus kon bereiken. Gertrudis zette de reis voort en bereikte uiteindelijk Santiago. Na haar terugkeer in Friesland kreeg zij van abt Freerk de leiding over het vrouwenklooster Bethlehem, op de plek die tegenwoordig Bartlehiem heet.
Na de Reformatie werd Mariëngaarde in de 16e eeuw afgebroken. Van het oorspronkelijke kloostercomplex is tegenwoordig weinig meer over. Toch is het kloosterverleden nog altijd zichtbaar voor wie goed kijkt. Op het voormalige kloosterterrein staat nu een boerderij. Langs de oprit staat een muurtje van kloostermoppen, met daarin twee bijzondere stenen die afkomstig zijn van Mariëngaarde. Aan de achterzijde van het muurtje bevindt zich bovendien een stempelkastje van het Jabikspaad, waarmee de eeuwenoude pelgrimstraditie een eigentijdse voortzetting krijgt.
Monnikebildtdijk
Hier op de Monnikenbildtijk ligt achter je het Oud Monnikebildt en voor je het Nieuw Monnikebildt, in de verte begrenst door de Koedijk.
Monnikebildtdijk
Hier op de Monnikenbildtijk ligt achter je het Oud Monnikebildt en voor je het Nieuw Monnikebildt, in de verte begrenst door de Koedijk.
De naam van dit gebied en de dijk vinden hun oorsprong in de grote rol die monniken in dit gebied hebben gekend. De voormalige kloosters Mariëngaarde en Lidlum waren de vestigingsplaatsen van deze monniken.
Oudebildtzijl (Ouwe-Syl)
Welkom in Ouwe-Syl, daar waar het goed toeven is. Kom en ontdek dit bijzondere plekje, geniet van de rust en gemoedelijkheid, maak kennis met de vriendelijke inwoners, en zet de tijd even stil.
De sluis van Ouwe Syl
Waar anders dan hier spreek je af met dorpsgenoten? Op de 'pyp' natuurlijk: de brug over de zijl, de sluis. De sluis is het natuurlijke middelpunt van Oudebildtzijl.
De sluis van Ouwe Syl
(beluister hier het audioverhaal)
Waar anders dan hier spreek je af met dorpsgenoten? Op de 'pyp' natuurlijk: de brug over de zijl, de sluis. De sluis is het natuurlijke middelpunt van Oudebildtzijl. Het dorp dankt zijn ontstaan én naam aan de sluis. In het Bildtse dialect dat hier gesproken wordt: Ouwe Syl.
De sluis – van hout - wordt in 1507 in de pas aangelegde vijftien kilometer lange dijk getimmerd en is onderdeel van een grootschalige inpoldering. 'Skep foor skep' veroveren arbeiders hier land op zee, de vroegere monding van de Middelzee om precies te zijn. De sluis, op de plek waar de Oude Rij in zee stroomt, zorgt voor afwatering van de vruchtbare polder. Schepen kunnen via de schutsluis naar de Waddenzee en terug landinwaarts. Aanleggen kan bij de kolk, een klein haventje achter het café.
Een eeuw later, rond 1600 is alweer land aangeslibd en komt er een nieuwe afwateringssluis twee kilometer noordwaarts: de Nije Syl (de nieuwe zijl, sluis), waar ook een gehucht ontstaat. Het dorp met de oude sluis verandert dan van Bildtsyl naar Ouwe-Syl.
Toch is de sluis van het oude Bildt nog steeds onderdeel van de waterkering. De dijk functioneert namelijk nog als slaperdijk, een reservedijk dus. De eikenhouten deuren die je in de sluis ziet hangen kúnnen het water tegenhouden. Ze zijn in 2006 geplaatst omdat de oorspronkelijke deuren waren verdwenen. Tot die tijd lagen er tientallen balken achter het café, die in geval van nood in de sluis geschoven konden worden.
De Sylsters zullen tegenwoordig niet wakker liggen van hoog water. Een paar eeuwen geleden was dat wel anders. Als er tijdens Kerst 1717 een stormvloed over de kust raast bijvoorbeeld. Het zoute zeewater dreigt de polders in te stromen en de sluis begeeft het bijna. De heldhaftige timmerman Krelis Anne laat de Sylsters als de wiedeweerga een huis afbreken en het puin in de sluis storten. Het dorp is gered, net als het achterland. Iemand die goed bevelen uit kan delen staat hier op 'e Syl nog altijd bekend als iemand die 'ken kommendere als Baas Krelis.'
Ingesproken door:
Als architect leeft Alex van de Beld tussen twee werelden; de wereld van het landschap en de natuur, met daarnaast de wereld van de kunst en de cultuur. Alex werkt al zijn hele leven om die werelden te verbinden. Dat is volgens hem nu meer dan ooit nodig, willen we een nieuwe toekomst ontwerpen.
Alex leerde Joop Mulder in de aanloop naar 2018 kennen. “Joop was iemand die verschillende culturen bij elkaar bracht, zoals een sluis water met elkaar verbindt. Dat is meer en meer nodig om een inspirerende leefomgeving te maken waarin iedereen zijn plek vindt. Daarom zullen we Joop Mulder missen. Maar we gaan met zijn mentaliteit, creativiteit en zijn sense of place aan de slag voor het landschap van de toekomst.”
Dit verhaal is onderdeel van de route Gemalen Verhalen van Sense of Place
Bezoekerscentrum Aerden Plaats
Bezoek de Aerden Plaats en laat je verrassen! Maak kennis met de cultuurhistorie en de hedendaagse kunst van het Bildt!
Julianakerk Oudebildtzijl
Het kerkgebouw is een rijksmonument. Het heeft sinds 1997 geen kerkfunctie meer, maar wordt gebruikt als informatiecentrum.
Winkelhaakboerderijen
Een winkelhaakboerderij is de karakteristieke bouwstijl van het Bildt. Bij deze bouwvorm is het woongedeelte gescheiden van het werkgedeelte.
Winkelhaakboerderijen
Een winkelhaakboerderij is de karakteristieke bouwstijl van 't Bildt. Bij deze bouwvorm is het woongedeelte gescheiden van het werkgedeelte.
De winkelhaakboerderij wordt al in de 16e eeuw op 't Bildt gebouwd. Bij dit type boerderij is het wonen bouwkundig gescheiden van het werken. De paarden en koeien staan in het werkgedeelte, waar - door deze indeling - bovendien veel ruimte is voor opslag. De paarden worden gebruikt om het land mee te bewerken.
Rechtlijnig landschap 't Bildt
Wie kijkt naar een plattegrond van 't Bildt valt een ding gelijk op; alles is recht. De wegen lopen langs recht uitgesneden polders en een in hokjes verdeeld landschap. Een systematisch polderwerk.
Rechtlijnig landschap 't Bildt
Wie kijkt naar een plattegrond van 't Bildt valt een ding gelijk op'alles is recht. De wegen lopen langs recht uitgesneden polders en een in hokjes verdeeld landschap. Een systematisch polderwerk.
Anders dan het 'oude land' met haar Middeleeuwse slingerende paden en terpdorpen, werd 't Bildt door opzichters aan de tekentafel ontwerpen en in stukken verdeeld.
Wegen, sloten en landbouwpercelen liggen haaks op de dijken. Kaarsrecht in rechthoeke rasterpatronen.
Oudebildtdijk
De historische Oudebildtdijk langs de Friese Waddenkust in Noardwest Fryslân biedt een dijk met een verhaal. Een markante dijk, kenmerkend door zijn typische dijkhuisjes en monumentale boerderijen.
Nij Altoenae
Pittoresk dorpje gelegen vlakbij UNESCO Werelderfgoed de Waddenzee. In een half uurtje wandel je naar de zeedijk bij Zwarte Haan en kijk je uit over het Waddengebied met vele soorten vogels die in de Waddenzee aan het foerageren zijn.
Strandhuis: zicht op zee
Strandhuis der Bildtpollen. Het staat er echt, op de woning hier aan de voet van de Nieuwebildtdijk.
Strandhuis: zicht op zee
(beluister hier het audioverhaal)
Strandhuis der Bildtpollen. Het staat er echt, op de woning hier aan de voet van de Nieuwebildtdijk. Een schelp siert het wapen op de gevel. Maar waar is het strand dan? Helaas. Zwemmen of recreëren kun je hier niet, maar strand betekent dan ook eigenlijk gewoon de overgang tussen land en zee.
Dit strandhuis werd in 1899 gebouwd voor het waterschap De Bildtpollen. Die Bildtpollen liggen hier achter je. Sinds 1715 is het een smalle polder van in totaal 55 hectare groot, die reikt tot aan het Noarderleech in het oosten.
Het waterschap van de Bildtpollen vergaderde eerder in de voorganger van dit huis, dat contributiehuis werd genoemd. En er waren nog twee andere strandhuizen op het Bildt, met hun eigen waterschap en strandmeester. Het statige Hooghuis aan de dijk tussen de Boonweg en Zwarte Haan moest in de jaren zeventig van de vorige eeuw verdwijnen voor de dijkverhoging, het strandhuis bij Westhoek is onherkenbaar.
De strandmeester van de Bildtpollen, die hier met zijn gezin woonde, voerde het dagelijkse werk voor het waterschap uit. Dat betekende vooral toezicht houden op de dijk, maar ook vaarten en weggetjes onderhouden die belangrijk waren voor de waterhuishouding, personeel aansturen en vee verzorgen dat in de polder graasde. De schuur stond vol met spullen voor dijkonderhoud en dijkbewaking.
De volmachten, bestuursleden wier gezichten op schilderijen en foto's zijn vereeuwigd, vergaderden altijd in de bovenkamer. Hier hadden ze goed zicht op zee en de (toen nog lagere) dijk een kilometer verderop. Soms sloten ook de 'ingelanden' bij de vergaderingen aan, eigenaren van de grond die tegen de zee beschermd moest worden. De vrouw des huizes kwam regelmatig met een dienblad de steile trap op om de heren met koffie, sigaren en sterke drank te bedienen.
Heerco Spoelstra was de laatste strandmeester. Toen het huis na fusies van waterschappen in 1980 vrijkwam, kochten de huidige bewoners het op een veiling. De eerste nacht dat het stormde, was het overduidelijk hoe zeer de wind hier de baas is. Toch hebben ze geen minuut spijt gehad.
Ingesproken door:
Arjen Boerstra creëert installaties, video’s, foto’s en voorstellingen op specifieke plekken. Daarbij staat de vraag ‘Wie of wat ben ik?’ centraal. Zijn werk toont in scene gezette situaties en vertelt verhalen over herinneringen, identiteit en menselijke ontwikkeling.
Oerol 2007 was het begin van een lange samenwerking tussen Arjen en Joop Mulder. Van het project De Aardappeleter tot Camera Batavia. “Als ik met Joop op stap was, maar ook als ik aan Joop denk, dan ging en ga ik opeens beter kijken. Uit opportunisme want ik wil projecten doen in dat landschap, maar ook uit een gedeelde liefde om verhalen te vertellen en ogen te openen. Dat delen en bewust maken was bij hem altijd voelbaar, het was waarvoor hij streed en waarmee hij tomeloos doorging.”
Dit verhaal is onderdeel van de route Gemalen Verhalen van Sense of Place
Kwelder De Bildtpollen
De Bildtpollen is een kwelder bij Zwarte Haan, ideaal voor zoutminnende planten en vogels. Regelmatige overstromingen helpen erosie voorkomen en beheren houdt flora en fauna in balans. Het gebied trekt veel vogels dankzij de voedselrijkdom en rust.
Swarte Haan poldermolen
De Swarte Haan poldermolen (1865) werd in 1925 onttakeld en in 1997 volledig afgebroken. Deze molen symboliseerde de Friese watergeschiedenis, waarbij windkracht werd gebruikt om polders droog te malen. Nu verzorgt Wetterskip Fryslân het waterbeheer met moderne gemalen tegen verzilting.
De Slikwerker
Historisch herkenningspunt De Slikwerker is een bronzen beeld van Frans Ram, dat staat op de zeedijk in de buurtschap Zwarte Haan. De mannen worden geëerd die in de periode van 1505 tot 1754 het gebied van het Bildt hebben drooggelegd. Tip, wandel ook even de dijk op en geniet van het uitzicht!
Zwarte Haan: visvriendelijk malen
Je zag de typisch blauwe kleur waarschijnlijk al van verre: het dak van het zeegemaal dat hier sinds 1973 staat en genoemd is naar waterschapsvoorzitter Henk Miedema.
Zwarte Haan: visvriendelijk malen
(beluister hier het audioverhaal)
Je zag de typisch blauwe kleur waarschijnlijk al van verre: het dak van het zeegemaal dat hier sinds 1973 staat en genoemd is naar waterschapsvoorzitter Henk Miedema. Dit gemaal kan tot 700 kubieke meter per minuut water vanuit de vaart in zee lozen. Als je hier even blijft staan, kun je zomaar het gemaal horen aanslaan, want die schakelt automatisch in.
Een geweldige uitvinding dus, een gemaal, maar er zit ook een nadeel aan. Gemalen zijn namelijk net als dijken en sluizen een grote hindernis voor trekvissen, omdat zij voor hun overleving tussen zoet en zout water moeten kunnen migreren. In 2015 is dit gemaal visvriendelijk gemaakt, door de pompen aan te passen en een vispassage met een lokstroompomp te maken.
Jammer genoeg is het niet te zien, maar in het voor- en najaar is het hier een drukte van belang op vissengebied. Trekvissen als spiering, trekkend driedoornig stekelbaarsje en paling maken dan gebruik van het vismigratiesysteem in het gemaal.
Instinct drijft volwassen palingen hier in de herfst naar het einde van de Kouwe Faart toe, omdat ze naar de zoute Waddenzee willen. Een waaier beschermt ze als ze met het uitstromende water mee de zee in worden gepompt. Eenmaal in zee zit hun reis er nog lang niet op. Ze leggen maar liefst 5000 kilometer af naar hun geboortegrond, de Sargassozee bij Mexico, om te paaien.
De jonge palingen die daar worden geboren, glasaaltjes genoemd omdat ze doorzichtig zijn, drijven vervolgens op de golfstromen mee naar Europa. Zo komen ze in de lente onder andere hier achter de dijk terecht. En dan is het hun beurt om dit gemaal te trotseren, nu landinwaarts. Een lokstroom van zoet water helpt hen door een buis onder de dijk door, waar ze hier in de bak onder je voeten terecht komen. Maximaal twee uur later gaat hier onder water een schuif open. En zo begint de kringloop van het leven opnieuw.
Ingesproken door:
Theun Mosk werkt inmiddels 20 jaar als ontwerper in theater, zowel voor dans, opera, toneel, performance, mime en muziektheater. Daarnaast maakt hij installaties in de openbare ruimte en ontwerpt hij landschapswerken.
In 2008 kwam Theun in aanraking met Joop Mulder toen hij samen met Robert Wilson en Boukje Schwiegman ‘Walking’ ontwierp tijdens Oerol. “Joop is voor mij een van de belangrijkste inspiratiebronnen. Een klein duwtje of idee kon uitmonden in een zee van gedachten en inspiratie. Hij was een diesel, met een enorme drive en noodzaak, dat maak je zelden mee. Mensen als Joop zijn nodig om de grenzen te verleggen en nieuw horizonnen te creeëren. Zij doen een leven en samenleven enorm verrijken.”
Dit verhaal is onderdeel van de route Gemalen Verhalen van Sense of Place
Waterschap op 't Bildt toen en nu
Door de eeuwen heen wordt op 't Bildt een strijd gevoerd met water. Waterwerken van toen en nu zijn beide nog zichtbaar in deze streek.
Waterschap op 't Bildt toen en nu
Door de eeuwen heen wordt op 't Bildt een strijd gevoerd met water. Waterwerken van toen en nu zijn beide nog zichtbaar in deze streek.
De Slikwerker bij de Zwarte Haan laat zien hoe eeuwen geleden met de schep dijken werden gebouwd om het gebied droog te leggen. Vandaag de dag ziet het beheer van het Wetterskip met gemalen, sluizen en waterkeringen er aanzienlijk anders uit. Toch is deze basis die eeuwen geleden is gelegd nog steeds te zien in het uitgestrekte landschap van 't Bildt.
Groate Kerk - Pelgrimsinformatiecentrum
Start je pelgrimstocht in het hart van Sint-Jacobiparochie, bij de monumentale Groate Kerk.
- 52
- 84
- 47
- 40
- 45
- 46
- 68
- 67
- 50
- 43
- 44
- 11
- 85
- 66
- 87
- 84
- 29
- 28